Nobel Ödüllü Hoca'dan “BAŞHOCALAR”a Saygı
May 17, 2016


Bilim Tarihimizin İlkleri “BAŞHOCALAR” Sergisiyle İTÜ’de

İTÜ RSG “Tarih Dizisi” sergilerinin 3.’sü, 20 Mayıs Cuma günü açıldı. “Mühendishane’nin Üç Başhocası” sergisi, bilim tarihimizden ilklere ilişkin kayıtların da görülmesini sağladı.

Akademi, sanat ve bürokrasi dünyasından isimlerin katıldığı açılış daveti, saat 17.00’de gerçekleşti. Serginin açılışını, “2015 Nobel Kimya Ödülü”nü kazanarak ülkemize tarihi bir gurur armağan eden Prof. Dr. Aziz Sancar yaptı.


bashocalar-2

Dönemin İlkleri

Modern matematiğin ilk kez Türkçe’ye aktarıldığı ve Öklit Geometrisinin ilk kez Türk matematikçilerin kullanımına sunulduğu “Usûl-i Hendese” sergide yer alan eserlerden biri. Kapsamlı ilk Türkçe mühendislik kitabı olan “Mecmûatü’l-Mühendisîn” de bir başka dikkat çekici eser. Bir diğer önemli eser Mecmua-i Ulum-i Riyaziye ise “matematik, fizik, modern astronomi, biyoloji, botanik, zooloji ve mineraloji” gibi alanlardaki bilgileri Osmanlıca bilim literatürüne ilk kez bir arada sunması nedeniyle oldukça önemli kabul ediliyor.

Modern kimya konusunda basılan “ilk Türkçe makale” de aynı kitapta yer alıyor. Bu yönüyle, sergiyi Nobel Kimya Ödülü sahibi Prof. Dr. Aziz Sancar’ın açmış olması ayrıca anlam taşıyor.

bashocalar-1

1800’den Mühendishane Kanunnamesi

İTÜ’nün temeli ve dünyanın en eski teknik üniversitelerinden biri olarak kurulan Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da (İmparatorluk Kara Mühendishanesi) “başhoca” ünvanı ile görev yapan 3 ismin ve eserlerinin tanıtıldığı sergi, 5 bini aşkın yayının yer aldığı İTÜ Nadir Eserler Koleksiyonu’ndan yapılan seçki ile hazırlandı. 1800’lerin başında saray tarafından yürürlüğe konulan Mühendishane Kanunnamesi de görülecek eserler arasında.

3D Baskı ile Madalya

3 Başhoca; Hüseyin Rıfkı Efendi (Tamânî), Seyyid Ali Paşa ve Hoca İshak Efendi’nin hayatı ve akademik çalışmalarının tanıtıldığı sergi, yaklaşık 5 ay süren titiz bir çalışmayla hazırlandı. Başhocaların eserlerinin orijinal nüshaları, bazı eserlerin Osmanlıca çevirileri ve günümüz Türkçesine çevirileri sergide görülebilecek. Ayrıca, Başhoca İshak Efendi’ye saray tarafından verilen madalya da Osmanlı Arşivinde yer alan çizimi üzerinden 3D baskı yapılarak sergileniyor.

7 Haziran’a Kadar Açık

Sunulan eserler, özel iklimlendirme koşulları ile koruma altına alındığı için sergi süresi 17 gün ile sınırlı. Sergi, 7 Haziran 2016 Salı  akşamına kadar görülebilecek. İTÜ RSG, haftanın her günü 08.00-20.00 saatleri arasında ücretsiz ziyaret edilebiliyor. İTÜ Ayazağa Yerleşkesi Rektörlük Binasında yer alan galerinin kapıları, dileyen tüm sanatseverlere açık. Ayrıca, 2 Haziran 2016 Perşembe günü 14.00’te, İTÜ Rektörlük Sanat Galerisi (İTÜ RSG) Sergi Alanı’nda gerçekleşecek etkinlikte, bilim tarihimize ışık tutan ve İTÜ’nün tarihsel-akademik birikimine daha yakından bakan bu önemli serginin düzenlenmesinde emeği geçen değerli öğretim üyemiz Yrd. Doç. Dr. Burak Barutçu konuklara sergiyi gezdirecek ve ardından sergilenen kaynaklar ve Başhocalar ile ilgili cevabı merak edilen soruları yanıtlayacak.


bashocalar-3

Başhoca Nedir?

İTÜ’nün kuruluşu olan 1773 tarihinin üzerinden geçen 30 yılı aşkın sürenin ardından, Osmanlı İmparatorluğu’nca Mühendishâne Kanunnamesi yürürlüğe konulur. 26 Temmuz 1806 tarihinde de Hüseyin Rıfkı Tamânî, “Mühendishâne-i Berri-i Hümâyûn Serhocası” olarak tayin edilir. Bu, resmi belgelerde geçen ilk başhocalık ünvanı olur. Mühendishane Kanunnâmesi ile getirilen düzenlemede, öğrenci sayısı 40’a indirilir. Günümüzün aksine; ilk sınıfa 4. sınıf, son sınıfa ise 1. sınıf denir. Her sınıf için birer tane olan hoca ve yardımcılarının rütbeleri ile maaşları, elbise ve tayin bedelleri, okuttukları sınıflara göre düzenlenir. Başhoca ünvanı, sadece 1. yani son sınıf öğrencilerine eğitim veren hocalar için kullanılır.

Dönemde akademik yükselme için hocaların yazdığı kitaplar, yaptığı tercümeler ve bilgi birikimleri değerlendirilir. 4. sınıftan başlamak üzere yapılan değerlendirmelerde yetkinliğini ispatlayan hocalar bir üst sınıfa tayin olur ve son noktada 1. Sınıfa ulaşarak Başhoca ünvanını alır. Bu da Başhoca ünvanı taşıyan kişilerin, dönemin bilimsel çalışmalarına en fazla katkı yapan isimler olduğunu gösterir. Mühendishane’nin akademik yönetiminin sorumluluğu başhocaya aittir; saray denetçisi olarak da bir nazır görev alır.

1806-1817 yılları arasında Hüseyin Rıfkı Efendi (Tamânî), 1817-1830 arasında Seyyid Ali Paşa, 1830-1836 yılları arasında Hoca İshak Efendi Başhocalık görevini yürütür. Seyyid Ali Paşa 1836-1845 yılları arasında ikinci kez Başhocalık alır. Aynı dönemde nazırlık ile birleştirilen Başhocalık ünvanı kaldırılır. Özellikle Hüseyin Rıfkı Tamânî ve Hoca İshak Efendi çok sayıda önemli eseri Türk bilim ve mühendislik tarihine kazandırarak, önemli çalışmalara imza atar.

RSG Tarih Dizisi

İstanbul Teknik Üniversitesi, ülkemiz için oldukça önemli bir nadir eser koleksiyonuna sahip. Bu eserlerin ilgi duyan herkesle buluşabilmesi için RSG tarafından başlatılan “Tarih Dizisi” kapsamında şimdiye dek iki sergi açıldı. İlk sergi “İTÜ’nün Nadir Eser Koleksiyonundan Seçki” ile yapıldı ve 15 gün açık kaldı. İkinci sergi ise İTÜ’den eski eşyaların çiçek tasarımıyla buluşturularak yaşayan tarihe dönüştürüldüğü “Bugünden Düne” sergisi oldu ve yaklaşık 4 ay ziyaretçilerini ağırladı.