Deniz ve Göl Jeolojisinde Türkiye’nin Bilim Merkezi: EMCOL
Şub 20, 2017


Maden Fakültesi Jeoloji Mühendisliği Bölümümüz bünyesinde faaliyet gösteren Doğu Akdeniz Okyanusbilim ve Gölbilim Araştırma Merkezi (Eastern Mediterranean Centre for Oceanography and Limnology - EMCOL) ,ülkemizde deniz ve göl jeolojisi konularında önemli çalışmalar yapan merkezler arasında yer alıyor. Araştırma altyapısı açısından ilkleri barındıran merkez, Türkiye’de karot analiz testlerini en iyi yapan laboratuvar olarak öne çıkıyor. Üniversitemizin değişik birimlerinde deniz ve iklim araştırmaları konularında çalışan araştırma gruplarının oluşturulması ve Türkiye genelinde disiplinler arası araştırmaların yürütülmesinde önemli bir rol oynayan merkez Türk Deniz Araştırmaları Stratejisi doğrultusunda çalışmalarına devam ediyor. İstanbul Üniversitesi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi ve Ardahan Üniversitesi gibi üniversitelerin araştırmacılarına da kapılarını açan merkezde aynı zamanda Maden Tetkik Arama ve ASELSAN çalışanlarına eğitimler veriliyor.

EMCOL_lab (1)

Merkezdeki araştırmalar, Jeoloji Mühendisliği Bölümü öğretim üyemiz Prof. Dr. M. Namık Çağatay başkanlığında 10 kişilik bir ekip tarafından yürütülüyor. Buradaki akademik çalışmaların odak noktaları belirlenirken, dünyada ihtiyaç duyulan ve ülkemizde henüz gelişme aşamasında olan disiplinler arası özellikteki konular göz önüne alınıyor. EMCOL’de yürütülen projelerden elde edilen gelir ise lisans ve lisansüstü öğrencilerine burs olanakları sağlamada kullanılıyor.

EMCOL’de devam eden bilimsel araştırmalara daha yakından bakmak adına merkezin başkanı Prof. Dr. M. Namık Çağatay ile yaptığımız röportajı aşağıda okuyabilirsiniz.

EMCOL_lab (9)


Türkiye’de yer bilimleri alanında hangi çalışmaları yapıyorsunuz? Dünya’da biz bu çalışmaların neresindeyiz?

EMCOL’ün araştırma alanını genel olarak “deniz ve göl jeolojisi” başlığı altında toplayabiliriz. Eastern Mediterranean Centre for Oceanography and Limnology (EMCOL) adıyla anılan ve Avrupa Birliği 6. Çerçeve Programı (FP6) EMCOL projesinin amacına uygun olarak; EMCOL, yer bilimlerinde Türkiye’yi de kapsayan Doğu Akdeniz ve çevresindeki deniz ve göllerde; jeolojik afetler, iklim ve çevresel değişimlere yönelik ileri düzeyde çok disiplinli ve disiplinler arası araştırmalar yaparak bu konularda genç bilim insanlarının uzmanlaşmasını sağlıyor. Odaklandığımız konular arasında jeolojik afetler olarak; deprem, sualtı heyelanları ve dev dalga (tsunami) araştırmalarının yanı sıra, göl ve deniz çökellerinden eski iklim kayıtlarının elde edilmesi yer alıyor. Bu alanlardaki çalışmalar için gereken ileri düzeyde arazi ve laboratuvar olanaklarına sahip olmanın avantajıyla, kıısa sürede ülkemizde ve Avrupa’daki en iyi mükemmeliyet merkezlerinden biri olduk. Ülkemizden ve İtalya, Fransa, Amerika Birleşik Devletleri gibi önemli ülkelerden gelen çok sayıda araştırmacı da ortak projeler ve iş birliklerimiz sayesinde EMCOL’ün olanaklarından yararlanıyor. Deniz ve göl jeolojisi konularında özellikle deniz ve göllerde jeolojik afetler ile eski uzun süreli iklim kayıtlarının araştırılması, tüm dünyada öncelikli konular olarak kabul ediliyor. EMCOL’ün, üç tarafı denizlerle çevrili, ilginç özellikte ve çok sayıda göl ve sulak alanları olan ülkemizin bu konudaki araştırma eksikliğini kapatacağına inanıyorum.

EMCOL_lab (7)


Deprem araştırmaları konusunda deniz tabanında ve yüzeyinde yapılan çalışmaların önemi ne düzeydedir?

Merkezimizdeki projelerin çoğu depremlerle ilgilidir. Bunların başında da deniz ve göllerde su altında bulunan aktif fayların haritalanması ve çökel karotlarında eski deprem kayıtlarının araştırılması geliyor. Aktif fayların yerleri, geometrisi ve deprem üretme sıklığı, deprem tehlikesi değerlendirmeleri ile deprem hasarlarının azaltılmasına yönelik çalışmalar son derece önem taşıyor. Bu sebeple, yüksek deprem riski taşımasından ötürü en önemli araştırma bölgemiz Marmara Denizi oldu. Burada; Avrupa Birliği, uluslararası iş birlikleri, TÜBİTAK ve TUJJB destekli projeler kapsamında birçok araştırma yaptık ve bunların uluslararası çapta saygın dergilerde yayınlanmasını sağladık.

EMCOL_lab (4)


Ekip üyelerinizi tanıyabilir miyiz?

EMCOL’de Maden Fakültesi öğretim üyelerimiz Doç. Dr. Kadir Eriş ile Yrd. Doç. Dr. Gülsen Uçarkuş’un yanında, Avrasya Yer Bilimleri Enstitümüzden Yrd. Doç. Dr. Nazlı Olgun Kıyak ve Jeoloji Mühendisi Dursun Acar ile birlikte çalışıyoruz. Çalışmalarımıza zaman zaman yine Maden Fakültemizden Prof. Dr. Ziyadin Çakır ve Doç. Dr. Sinan Özeren de katılıyor. Ayrıca, tezlerini projelerimizden burs alarak yazan ve araştırmalarımıza önemli ölçüde destek veren öğrencilerimiz de ekibimizde yer alıyor.

EMCOL_lab (3)


EMCOL laboratuvarlarında hangi testleri yapıyorsunuz?

EMCOL’de başlıca laboratuvarlarımız; Karot Analiz Laboratuvarı, Sedimentoloji Laboratuvarı ve Jeokimya Laboratuvarı’dır. Bu laboratuvarlarda deniz ve göllerden alınan çökel karotlarının yüksek çözünürlüklü fizksel ve kimyasal analizlerini yapıyoruz. Karot boyunca 0.5 cm çözünürlükte yoğunluk, manyetik duyarlılık, porosite, elektrik direnç, sıcaklık, p-dalga hızı gibi fiziksel özellikleri, çok sensörlü karot tarayıcısı (Geotek Multi Sensor Core Logger: MSCL) ile ölçebiliyoruz. ITRAX XRF Karot tarayıcısı (µ-XRF Core Scanner) ile de karotlarda 0.2 mm’ye varan çözünürlükte 15-20 majör ve eser element analizlerinin yapılması, sayısal X-ışınları görüntülerinin (radyografi) alınması ve sayısal renk taraması süreçlerini yönetiyoruz.

Sedimentoloji laboratuvarımızda ise lazer saçınımlı tane boyu analizörü (Fritsch Laser Particle Size Analyzer) ile süspansiyon haline getirilmiş örneklerin tane boyu analizlerini ve tane boyu dağılımı parametrelerini elde ediyoruz. Jeokimya laboratuvarımız sayesinde, çökel karot analizlerinde önemli paramatreler olan toplam organik karbon (TOC) ve toplam inorganik karbon (TIC) analizlerini yapıyoruz.

Deniz ve göl arazilerinde subbottom profiler ve side scan sonar (SES-2000 Compact System) ile aktif fay haritalaması yapabiliyoruz. Çökel karot örneklemesi içinse platform (4x5m) ve deniz motoru, tripod, vinç, değişik karotiyerler (gravite, kajak, piston, vibro-karotiyer) ile 6 metre uzunluğundaki motorlu teknemizi kullanıyoruz. Denizleri ve göllerinde çok sayıda karotun olduğu ülkemizin en zengin karot arşivinini barındıran soğutmalı karot ambarına da sahibiz.

EMCOL_lab (6)

Araştırmalarınıza hangi kuruluşlar, nasıl destek veriyor?

Başta Avrupa Birliği projeleri olmak üzere; TÜBİTAK ve yurt dışı kurumlar tarafından desteklenen uluslararası ikili iş birliği projeleri kapsamında araştırmalarımız destekleniyor. Avrupa Birliği projeleri arasında; 2005-2008 yılları arasında merkezin kurulmasını sağlayan ve yürütücülüğünü yaptığım Avrupa Birliği 6. Çerçeve Programı projesinin yanında; ESONET NoE, EMSO PP, HYPOX ve MARSITE gibi büyük çaplı projeler, Avrupa Birliği 6. ve 7. Çerçeve Programı projeleri, AB COST-FLOWS projesi ile Uluslararası Kıtasal Sondaj Programı (ICDP PaleoVan) projesinde ortak veya ortak yürütücü olarak yer aldık. Ayrıca beş TÜBİTAK, iki de Türkiye Ulusal Jeodezi-Jeofizik Birliği (TUJJB) projesi gerçekleştirdik.
Bu çalışmalardan son sekiz yılda sağlanan ve yaklaşık 2.5 milyon Euro’yu aşan desteklerle 25 lisansüstü öğrencisine burs verdik, Avrupa Birliği projesiyle oluşturduğumuz EMCOL araştırma altyapısının olanaklarını bu öğrencilere sunduk. Böylece araştırma alanımızla ilgili olarak dinamik bir ortam yaratıp eğitim-öğretime önemli katkılarda bulunduk. Bu bağlamda toplamda 8 doktora ve 12 yüksek lisans tezi tamamlandı. Üstelik, cihazların bakım onarımını üniversitemizin bütçesine yük getirmeden yaptırarak ve sürekli araştırmacı-uzman istihdam ederek EMCOL altyapısını sürekli geliştirdik.

EMCOL_lab (2)

Üniversite - sanayi iş birliği kapsamında yürüttüğünüz projeler var mı?

Üniversite-sanayi iş birliği kapsamında İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından desteklenen ve 2005-2008 yılları arasında yaptığımız “Marmara Denizi’nde Deprem Riskinin Değerlendirmesi” projemiz, Akkuyu Nükleer Santrali için Akdeniz kıyılarında 2013 yılında yaptığımız “Paleotsunami” çalışmamız ve önümüzdeki bir ay içerisinde başlayacağımız “Sinop Nükleer Santrali Deniz Sondaj Karotlarının Analizi” projesini sayabiliriz. Bu projelerle birlikte, müşteri ihtiyaçlarına cevap vermenin yanında ilgili konularda yenilikçi yöntemler geliştirmeyi hedefliyoruz.


Yürütülen çalışmalar sonunda verilerinizi sayısallaştırdınız mı? Bu noktada hangi bulguları bizimle paylaşabilirsiniz?

Gerek arazide sismik ve batimetrik verileri gerekse laboratuvar ortamında karot analizleri ile ilgili verileri sayısal hâle getiriyoruz ve bunları GIS veri tabanlı bir sistemde depoluyoruz. Bu sistemi ilerde daha da geliştirmeyi planlıyoruz. Bu verilerde; Marmara’daki deprem çalışmalarımız, Karadeniz’de oksijensiz koşulların oluşmasıyla ilgili AB Hypox proje verileri ile göllerde (Van Gölü, Hazar Gölü, Bafa Gölü vs.) yaptığımız iklim araştırmalarına ait bilgiler bulunuyor. Buradan elde ettiğimiz sonuçları ise akademik yayınlarla ve proje raporlarımızla paylaşıyoruz.



Haber: İTÜ Kurumsal İletişim Ofisi
Fotoğraflar: İTÜ Görsel İletişim Tasarımı Ofisi