Konuğumuz Prof. Dr. Atilla Bir
Mar 01, 2019


İstanbul Teknik Üniversitesi Uluslararası Bilim ve Teknoloji Tarihi Konuşmaları’nda üniversitemizin değerli emekli öğretim üyesi Prof. Dr. Atilla Bir’i misafir etti.

prof._dr._atilla_bir (1)

“2019 Prof. Dr. Fuat Sezgin Yılı” kapsamında, Türkiye’nin mühendislik ve mimarlık tarihinde öncü rolü olan üniversitemiz de çeşitli konuşmaların, sergilerin yer aldığı bir dizi etkinlik düzenliyor. Uluslararası Bilim ve Teknoloji Tarihi Konuşmaları kapsamında üniversitemizin değerli emekli öğretim üyesi Prof. Dr. Atilla Bir’i misafir ettik.

İTÜ Ayazağa Yerleşkesi Süleyman Demirel Kültür Merkezinde gerçekleşen etkinliğe; Rektörümüz Prof. Dr. Mehmet Karaca, çok sayıda akademisyen ve öğrenci katıldı.
Prof. Dr. Atilla Bir, “Son Osmanlı Bilim Âlimi Takiyüddin el Râsıd (1521-1585) ve Carl Friedrich Gauss’un (1777-1855) İlkokul Cezası” başlıklı konuşması ile İTÜ’lülerle buluştu.

prof._dr._atilla_bir (2)

Gauss'un İlkokul Öğretmenini Şaşırtan Zekâsı

J.G. Büttner, öğrencilerini oyalamak için 1'den 100'e kadar olan sayıları toplamalarını isteyince, Gauss cevabı birkaç saniye içinde bularak hem öğretmenini hem de asistanı Martin Bertels'i hayrete düşürdü. Küçük Gauss, sayı listesinin iki zıt ucundan birer sayı alıp topladığında hep aynı sonucun çıktığını fark etmişti.

Takiyüddin El Râsıd: Gökyüzünü Keşfetmek

Prof. Dr. Atilla Bir, Takiyüddin El Rasıd’ın hayatıyla ilgili şu bilgileri paylaştı:
“Esas adı Takiyüddin Muhammed b. Ahmed b. Maruf (1526-1585) olup Râsıd lakabıyla anılır. Türk asıllıdır ve tahsilini Şam ve Kahire’de tamamlar. Nablus kadısı olur. 1552-55 yıllarında İstanbul’a gelir ve Vezir Ali Paşa’ya hocalık yapar. Kahire’de müderris olur, Semiz Ali Paşa’yla yakınlık kurar. Kısa bir süre için İstanbul’a tekrar gelir, Ali Paşa’nın kütüphanesini ve zengin saat koleksiyonunu inceleme fırsatını bulur. 1570’de üçüncü ve son kez İstanbul’a geldiğinde Hoca Sadeddin Efendi ile yakınlık kurar. Sokollu Mehmed Paşa ve Sultan III Murad’a tanıştırılır. Tophane sırtlarında yeni bir rasathane kurarak artık hatalı sonuçlar veren Uluğ Bey zîcini güncellemekle görevlendirilir.”

Bilim Tarihçilerine Önemli Görevler Düşüyor

Prof. Dr. Atilla Bir, İslam bilim tarihinin bilinmesi gerektiğini özellikle vurguladı. Türk kültüründen gelen insanların İslam bilim tarihine katkısı olduğunu ancak bunun yeterince bilinmediğini ve araştırılmadığını vurgulayan Bir, gerçek bilimin okutulmasında bilim tarihçilerine önemli görevler düştüğünü ifade etti.

Oxford Kütüphanesinde Bulunan Nüshanın Kapak Kaydı

Takiyüddin el Râsıd’ın eserinin Oxford Kütüphanesinde bulunan nüshasının kapak kaydı izleyicilere sunuldu:

“ ‘Gökyüzünün devasa incilerinin gezegen devirlerinin çarklı saatlerde ifadesi’ kitabını yüce âlemin hizmetkârlarından Efendimiz için kaleme alan yüce Allah’ın en fakir kullarından, bağış ve affa ihtiyaç duyan, Maruf’un oğlu Takiyüddin Muhammed 966 (1558/9) Büyük Konstantiniyye”

Saat Tutkusu ve Mekanik Saatlerin Çalışma Prensipleri

Osmanlıların saat tutkusundan bahseden Atilla Bir, saatin aksesuar olarak kullanımının, mekanik şeylerin o dönemde sevildiğinin göstergesi olduğunu belirtti. Sergilenen ve Osmanlı döneminde şehrin çeşitli yerlerinde konumlandırılan saat kulelerini anlattı. Atilla Bir, Takiyüddin El Râsıd’ın eserlerinden yola çıkarak mekanik saatlerin vuruş mekanizmalarının prensiplerini anlattı.

Tarihte Dramatik Bir Dönüm Noktası: Rasathanenin Yıktırılışı

Rasathane inşaatı 1575’te başlar. Takiyüddin el Râsıd, gözlem araçları yapar, bir de kütüphane kurarak 8 râsıd, 4 kâtip ve 4 yardımcıyla çalışmalara başlar. Ancak rasathane veba salgını, sosyal ayaklanmalar, dedikodular ve saray entrikaları sonucunda Kadızade Ahmet Şemsettin Efendi’nin fetvasıyla 22 Ocak 1580’de Kılıç Ali Paşa tarafından yıktırılır.
Şeyhülislam Kadı Zade Ahmet Şemseddin Efendi’nin fetvasında şöyle der: “Gözlem yapmak uğursuzdur ve yıldızların esrar perdesini küstahça açmaya (hakkında bilgilenmeye) cüret etmek vahimdir ve sonuçları kesindir. Bu işe başlayan hiç bir ülke yoktur ki bayındır iken harap olmasın ve devlet yapısı değişim zelzelesi geçirmesin.”

Rektörümüz Prof. Dr. Mehmet Karaca, konuşma sonrası şu ifadeleri dile getirdi:

“Hocamızın mesajı farklı mecralara hitap etti. Temel bilimlerden öğrencilerimizin de bunları bilmesi gerekiyor. Hocamız bu konunun duayenlerinden birisidir. Bilim tarihine olan katkılarından dolayı kendisine çok teşekkür ediyorum.”

prof._dr._atilla_bir (3)

Program, Rektörümüzün Prof. Dr. Atilla Bir’e takdim ettiği teşekkür belgesinin ardından soru cevap bölümü ile sona erdi.

“2019 Prof. Dr. Fuat Sezgin Yılı”

2019 yılı, Resmi Gazete’de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan imzasıyla yayınlanan 2018/6 sayılı Genelge ile Prof. Dr. Fuat Sezgin Yılı olarak ilan edildi. Genelgede, İslam kültür ve medeniyetinin daha iyi anlaşılmasını sağlamak ve onu yeni nesillere en doğru şekilde aktarmak amacıyla yapılacak etkinliklerin desteklenmesi hedefleniyor.

Prof. Dr. Fuat Sezgin

Bitlis'te 24 Ekim 1924'te dünyaya gelen Fuat Sezgin, Erzurum'da ortaokulu ve liseyi bitirip 1943'te İstanbul'a geldi. İstanbul Üniversitesi Şarkiyat Araştırmaları Enstitüsünde alanında en tanınmış uzmanlardan Alman şarkiyatçı Helmut Ritter'in öğrencisi olan Sezgin, Ritter'in tavsiyesi üzerine İslam bilimlerine yöneldi.

Sezgin, 1951'de İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesini bitirdikten sonra, Arap Dili ve Edebiyatı üzerinde doktora yaptı. "Buhari'nin Kaynakları" konulu doktora tezini tamamlayan Sezgin, 1954'te doçent oldu.

Sezgin, Frankfurt Üniversitesinde çalışmalarına devam etti. Cabir ibn Hayyan konusunda 1965'te yazdığı ikinci doktora tezini Frankfurt Üniversitesi Institut für Geschichte der Naturwissenschaften'a sunarak bir yıl sonra profesör unvanını kazandı.
İnsanlık tarihinin başlangıcından bugüne kadar sahasında yazılan en kapsamlı eser olan Arap-İslam Bilim Tarihi'nin ilk cildini, 1967'de tamamlayan Sezgin, 17 ciltten oluşan eserin 18. cildini yazıyordu. Sezgin, Süryanice, İbranice, Latince, Arapça ve Almanca da dâhil 27 dili çok iyi derecede biliyordu. İstanbul İslam Bilim ve Teknoloji Müzesinin faaliyetlerini desteklemek amacıyla 2010'da Prof. Dr. Fuat Sezgin İslam Bilim Tarihi Araştırmaları Vakfı kuruldu.

Prof. Dr. Atilla Bir

Atilla Bir, 1941 yılında İzmir’de doğmuştur. Orta öğrenimini İzmir ve İstanbul’da tamamlayarak 1959 yılında Saint Joseph Lisesi’nden mezun olmuştur. 1960 yılında Almanya-Karlsruhe Yüksek Teknik Okulu’nun (TH-Karlsruhe) Elektrik Fakültesi’nde öğrenime başlamış, 1966 yılında Elektrik Yüksek Mühendisi olarak Zayıf Akım Dalı’ndan mezun olmuştur. Siemens-Karlsruhe Araştırma Laboratuarı’nda bir yıl kontrol mühendisi olarak çalışmış ve elektronik kontrol sistemlerinin geliştirilmesinde katkıda bulunmuştur. 1968–1969 yıllarında yedek subaylığı sırasında Ağrı İnşaat Emlak Dairesi’nde kontrol mühendisi olarak görev almıştır. 1970 yılında İTÜ Elektrik Fakültesi, Elektriğin Endüstriye Tatbikatı Kürsüsüne asistan olarak girmiştir. 1975 yılında “Belirgin ve Olasıl Kontrol Sistemlerinde Öngörü” konulu doktorasını vermiştir. 1980 yılında “Optimal Kontrol Problemlerinin Geometrik Yorumu” isimli teziyle Doçent unvanını ve 1989 yılında Profesör unvanını almıştır. İTÜ Elektrik-Elektronik Fakültesi, Elektrik Mühendisliği Bölümü, Kontrol ve Kumanda Sistemleri Anabilim Dalı’nda 38 yıl öğretim üyesi olarak görev yaptıktan sonra 2008 yılı başında yaş haddinden emekli olmuştur. Ayrıca İstanbul Üniversitesi, Bilim Tarihi Bölümü’nde ve İTÜ’nin İnsan ve Toplum Bilimleri programında ‘Teknoloji Tarihi’ ve ‘Bilim Aletleri Tarihi’ konularında dersler vermiştir.


Haber: İTÜ Kurumsal İletişim Ofisi
Fotoğraflar: İTÜ Görsel İletişim Tasarımı Ofisi